Szlak Pamięci Żydów Lubelskich

Kolor: niebieski
Przystanków: 13
Czas: 3 - 4 godz

 

Lublin należy do tych miast Polski, w których przez stulecia mogła rozwijać się swobodnie kultura hebrajska. Bujny rozkwit nauk judaistycznych spowodował, że nasze miasto określano mianem Jerozolimy Królestwa Polskiego a nawet żydowskim Oxfordem.

W XVI w. zaczęły ukazywać się w Lublinie pierwsze modlitewniki i książki hebrajskie. W 1578 r. powstała słynna oficyna drukarska, którą założył Kalonymos, syn Mordechaja Jaffe. Tradycje drukarskie i wydawnicze podtrzymywał w XIX w. Samuel Arct, przenosząc je później do Warszawy. W XVI-XVII w. działał w Lublinie Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot), który pełnił rolę organu samorządowego dla wszystkich Żydów z Rzeczypospolitej. Tu w XVIII w. urodził się, nauczał i został pochowany Jakub Izaak Horowic - ojciec chasydyzmu polskiego, zwany "Widzącym z Lublina".

Nasze miasto rozsławił na całym świecie Izaak Beshewis Singer, wywodzący się z Lubelszczyzny, laureat literackiej nagrody Nobla, który w jednej ze swoich głośnych powieści pt. Sztukmistrz z Lublina ukazał losy żydowskiego bohatera w XIX-wiecznych realiach. Pierwsze wzmianki o Żydach w Lublinie pochodzą z II pot. XV wieku; prawdopodobnie istniała już wtedy gmina żydowska. Głównym centrum osadniczym, religijnym i polityczno-administracyjnym lubelskich Żydów były tereny wokół zamku, wraz z częścią Starego Miasta, Tereny te zaczęto z czasem nazywać miastem żydowskim. Osadnictwo żydowskie rozwinęło się również w dzielnicy Kalinowszczyzna, na Piaskach zwanych Kazimierzem Żydowskim (dzisiaj okolice dworca kolejowego), a także na Wieniawie. Żydzi zawsze stanowili znaczący odsetek mieszkańców Lublina; np. w 1602 r. mieszkało tu prawdopodobnie ok. 2 tysięcy osób wyznania mojżeszowego, podczas gdy całe miasto liczyło ok. 8 tyś, osób; w 1865 r. mieszkało tu 39,2% Żydów, natomiast w1931 r. 34,6% ogółu lublinian - tj. 38 937 osób.

Eksterminacja narodu żydowskiego, dokonana przez niemieckich nazistów w czasie II wojny światowej, wraz z likwidacja całych dzielnic, z synagogami i kirkutami, sprawiły, że do dzisiaj zachowała się tylko część obiektów świadczących o codziennym życiu, kulturze i obyczajach lubelskich Żydów.

 

Przyst. 1. Kamienny obelisk na Placu Zamkowym
Przyst. 2. Neogotycki zamek lubelski
Przyst. 3. Miejsce dawnego kompleksu synagogalnego
Przyst. 4. Stary Kirkut, przy ul. Kalinowszczyzna
Przyst. 5. Nowy Kirkut, przy ul. Walecznych
Przyst. 6. Dawna Uczelnia Mędrców
Przyst. 7. Dawny Szpital Żydowski
Przyst. 8. Dawny Dom Ludowy im. Icchaka Lejby Pereca z 1936 r.
Przyst. 9. Jedyna zachowana sprzed wojny lubelska bożnica
Przyst. 10. Pomnik Ofiar Getta
Przyst. 11. Budynek dawnej siedziby Centralnego Komitetu Żydów w Polsce oraz Wojewódzkiego Komitetu Żydów w Lublinie
Przyst. 12. Dawny Żydowski Dom
Przyst. 13. Brama Grodzka

 

Przystanek 1.
Kamienny obelisk na Placu Zamkowym

z tablicą zawierającą plan byłej dzielnicy żydowskiej, powstałej tu już w XVI w. Wiodąca w poprzek Placu Zamkowego ulica Szeroka była centralnym miejscem "miasta żydowskiego". Przy niej stały synagogi, biura, okazałe sklepy i kamienice. W XVIII wieku, w domu przy ul. Szerokiej 28 miał swój dwór Widzący z Lublina (J. I. Horowic- Szternfeld), o czym informuje stosowna tablica.

W cieniu Szerokiej powstawały inne ulice, m. in. Nadstawna, gdzie koncentrowa ło się tradycyjne życie oświatowe lubelskich żydów. W 1941 r. dzielnica została zamieniona przez hitlerowców w getto, a po jego likwidacji, w 1943 r., doszczętnie zniszczona.

 

Przystanek 2.
Neogotycki zamek lubelski

funkcjonujący od I poł. XIX w. jako więzienie, w którym, obok Polaków, zamykano również Żydów, zarówno w czasie zaborów, w okresie międzywojennym, jak i przede wszystkim podczas okupacji hitlerowskiej, kiedy to gestapo więziło tu mieszkańców getta lubelskiego. Żydowscy więźniowie zostali potem rozstrzelani w masowych egzekucjach na Górkach Czechowskich oraz w egzekucji, wraz z Polakami, na zamku, 22 lipca 1944 r., na kilka godzin przed wkroczeniem do Lublina wojsk polskich i sowieckich.

W latach 1944-54, gdy funkcjonowało tu więzienie NKWD i UB, wśród więzionych patriotów znalazła się też niewielka grupa Żydów, chociaż w aparacie bezpieczeństwa osoby żydowskiego pochodzenia zajmowały bardzo często wysokie stanowiska.

 

Przystanek 3.
Miejsce dawnego kompleksu synagogalnego

przy al. Tysiąclecia, poniżej Baszty Żydowskiej, u stóp zamku, upamiętnione obeliskiem i metalową płaskorzeźbą z wizerunkiem Maharszalszul - Wielkiej, Synagogi.

W XVI-XVII w. w istniejącym tu zespole sakralnym funkcjonowała pierwsza lubelska jesziwa, założona przez rabina Salomona Lurię. Kompleks synagogalny został zniszczony przez hitlerowców, podczas likwidacji getta, w 1943 r.

 

 

Przystanek 4.
Stary Kirkut, przy ul. Kalinowszczyzna

i ul. Siennej, położony jest na wysokim wzgórzu lessowym, które było pierwotnie średniowiecznym grodziskiem. Znajdujący się tu pomnik na grobie Jakuba Kopelmana z 1541 r. jest zarazem najstarszym nagrobkiem żydowskim na ziemiach polskich, istniejącym w swym pierwotnym miejscu. Cmentarz jest miejscem spoczynku wielu przedstawicieli lubelskiego kahału: rabinów, uczonych i przywódców żydowskich, m. in. J. I. Horowica - Widzącego z Lublina (zm. w 1815 r.); jego grób ma kształt ohelu, tj. okratowanej metalowej osłony nad kamienną macewą.

Dokonywano tu pochówków do XIX w. Każda z zachowanych macew jest swoistym arcydziełem sztuki kamieniarskiej.

Cmentarz, będący ważnym miejscem kultu religijnego i cennym obiektem zabytkowym, dostępny jest do zwiedzania w grupach zorganizowanych z przewodnikiem, po uzyskaniu stosownej zgody.

 

Przystanek 5.
Nowy Kirkut, przy ul. Walecznych

założony w 1829 r., zniszczony przez hitlerowców, obecnie zrewaloryzowany. Otoczono go murem w postaci symbolicznie uszkodzonych macew.

Przy wejściu wznosi się pomnik-mauzoleum z synagogą, w której mieści się Izba Pamięci Żydów Lublina. Obecnie kirkut użytkuje niewielka społeczność żydowska jako miejsce pochówków.

Znajdują się tu również: obelisk upamiętniający zagładę Żydów, kwatery żołnierzy żydowskich służących w Armii Polskiej w l. 1944-45 oraz pusty ohel po nagrobku rabina Maiera Szapiro, założyciela jesziwy w Lublinie.

 

Przystanek 6.
Dawna Uczelnia Mędrców

Lublina (Jesziwas Chachmej Lublin), u zbiegu ul. Unickiej i Lubartowskiej. Ten duży gmach, oddany do użytku w 1930 r., wystawiono ze składek społeczności żydowskiej z całego świata. Uczelnia nawiązywała do chlubnych tradycji nauk talmudycznych, które rozwijane były w Lublinie w okresie staropolskim. Posiadała wielki i bogaty księgozbiór, w którym zgromadzono hebrajskie druki z XVI i XVII wieku. Wewnątrz zachowała się dawna aula, pełniąca niegdyś funkcję synagogi.

Po II wojnie światowej budynek należał do Akademii Medycznej, obecnie został przejęty przez gminę żydowską.

 

Przystanek 7.
Dawny Szpital Żydowski

przy ul. Lubartowskiej 81, obecnie klinika ginekologiczna. Ordynatorami i lekarzami szpitalnymi byli tu najwybitniejsi żydowscy lekarze: Beniamin Tec, Marek Arnsztajn, Jakub Cynberg, Henryk Mandelbaum.

Szpital został ograbiony przez hitlerowców z nowoczesnego sprzętu medycznego, a później zlikwidowany; jego pacjentów i część personelu zamordowano.

 

Przystanek 8.
Dawny Dom Ludowy im. Icchaka Lejby Pereca z 1936 r.

u zbiegu ul. Czwartek i Szkolnej, należący niegdyś do robotniczej, lewicowej żydowskiej organizacji "Bund".

Obecnie siedziba lubelskiego oddziału Narodowego Funduszu Zdrowia.

 

Przystanek 9.
Jedyna zachowana sprzed wojny lubelska bożnica

zlokalizowana na I piętrze kamienicy przy ul. Lubartowskiej 10, będąca domem modlitwy, Izbą Pamięci Żydów Lubelskich, siedzibą Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Lublinie oraz lubelskiej filii Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Warszawie.

Odbywaj ą się tu spotkania z okazji największych świąt żydowskich: Pesach, Rosz Haszana, Jom Kipur, Chanuki. Dla zwiedzających bożnica jest czynna w każdą niedzielę, w godz. od 13.00 do 15.00.

Grupy zorganizowane mogą zwiedzić bożnicę po uprzednim uzgodnieniu z jej opiekunem.

 

Przystanek 10.
Pomnik Ofiar Getta

odsłonięty w 1962 r., stojący do niedawna między ul. Lubartowską a Świętoduską; na początku 2007 r. pomnik przeniesiono okresowo na plac szkolny przy ul. Niecałej. Pomnik powróci na pierwotne miejsce, po zakończeniu budowy podziemnego parkingu w okolicy Placu Ofiar Getta. Ma on formę potężnej, sugestywnej macewy, z inskrypcją, która jest fragmentem wiersza poety Icchaka Kacenelsona:

W każdej garstce popiołu szukam swoich bliskich ...

 

Przystanek 11.
Budynek dawnej siedziby Centralnego Komitetu Żydów w Polsce oraz Wojewódzkiego Komitetu Żydów w Lublinie

przy ul. Rybnej i Noworybnej na Starym Mieście. Komitety działały w l. 1945-49, kiedy próbowano reaktywować żydowskie życie w niepodległej Polsce.

Jednakże nie wszyscy Żydzi, którzy przeżyli holocaust, ujawnili swoją tożsamość. Pozostali ukrywali się poza Lublinem lub wrócili do ZSRR. Komitet uruchomił szkołę żydowską, wydawał gazetę dla Żydów, zbierał relacje ocalałych.

W roku 1948 mieszkało w Lublinie ok. 500 osób narodowości żydowskiej. Ostatnia fala emigracji nastąpiła w wyniku kampanii antysemickiej w 1968 roku. Dzisiaj w Lublinie pozostała zaledwie garstka osób pochodzenia żydowskiego.

 

Przystanek 12.
Dawny Żydowski Dom

Sierot tzw. "Ochronka", przy ul. Grodzkiej i Placu po Farze na Starym Mieście, obecnie Młodzieżowy Dom Kultury. W budynku mieściły się również biura Gminy Wyznaniowej Żydowskiej oraz Sala Schronienia dla Żydowskich Starców i Kalek. 24 marca 1942 r. wychowankowie sierocińca, opiekunki oraz starcy zostali rozstrzelani przez niemieckich nazistów.

 

Przystanek 13.
Brama Grodzka

zwana także Żydowską, jedna z bram w systemie murów obronnych Starego Miasta, będąca historyczną granicą pomiędzy miastem chrześcijańskim a żydowskim, obecnie siedziba Ośrodka Brama Grodzka - Teatr NN, który m. in. upamiętnia obecność Żydów w Lublinie. Tu prezentowana jest wystawa multimedialna, przedstawiająca dzielnicę żydowską sprzed 1939 roku. Szczególnie poglądowa jest makieta ówczesnego zespołu Starego Miasta i Podzamcza.