Szlak Znanych Lublinian

Kolor: czarny,
Przystanków: 16
Czas: 2,5 - 3,5 godz.

Lublin jest miastem, w którym urodziły się, mieszkały, tworzyły lub realizowały swoje misje zawodowe i społeczne - znane osoby, nie tylko polskiej narodowości. Nie zawsze były one związane z Lublinem przez całe życie. Tworząc ten szlak turystyczny, przypominamy najsławniejsze i najbardziej znane postaci historyczne, których życie i działalność można utożsamiać z naszym miastem.

Są wśród nich zarówno polscy królowie, znani poeci i pisarze, muzycy, uczeni, a także wielcy ludzie Kościoła - wśród nich Prymas Tysiąclecia ks. kardynał Stefan Wyszyñski i papież Jan Paweł II.

Przyst. 1. Zamek Lubelski, niegdysiejsza siedziba królów polskich
Przyst. 2. Miejsce związane z życiem i działalnością "Widzącego z Lublina"
Przyst. 3. Stancja Józefa Ignacego Kraszewskiego
Przyst. 4. Dom przy ul. Grodzkiej 7
Przyst. 5. Stancja ks. Stefana Wyszyńskiego
Przyst. 6. Muzeum Literackie im. Józefa Czechowicza
Przyst. 7. Kamienice na Rynku Starego Miasta
Przyst. 8. Szkoła im. Augusta i Juliusza Vetterów
Przyst. 9. Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego,przy ul. Narutowicza 4
Przyst. 10. Pomnik Jana Kochanowskiego
Przyst. 11. Dawna Szkoła Wojewódzka Lubelska, przy ul. Narutowicza 12
Przyst. 12. Pomnik Józefa Czechowicza
Przyst. 13. Dom rodzinny błogosławionej Kazimiery Wołowskiej
Przyst. 14. Pomnik Henryka Wieniawskiego (1835-1880)
Przyst. 15. Pomnik Jana Pawła II i Prymasa Tysiąclecia Stefana Wyszyńskiego
Przyst. 16. Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej, patronki Uniwersytetu

 

Przystanek 1.
Zamek Lubelski - niegdysiejsza siedziba królów polskich

wzniesiona przez Kazimierza Wielkiego, miejsce różnych wydarzeń historycznych, z których najważniejszy był sejm unijny, obradujący pod przewodem króla Zygmunta Augusta, zakończony zawarciem Unii Polsko-Litewskiej w 1569 r.
Na zamku gościli często polscy monarchowie, którzy obdarowywali przywilejami nasze miasto. Szczególne zasługi dla Lublina położył Władysław Jagiełło, będący również fundatorem fresków ruskobizantyńskich, które zdobią gotycką kaplicę pw. Św. Trójcy.

Na zamku przebywał Jan Długosz w l. 1473-76, dzieląc czas na pisanie i zbieranie materiałów do księgi uposażeń diecezji krakowskiej (Liber beneficjorum ... czyli sławnej księgi życiorysów znanych Polaków i dziejów Polski), oraz na wychowywanie królewskich synów Kazimierza Jagiellończyka; za panowania tego monarchy nasze miasto stało się w 1474 r. stolicą nowopowsta łego województwa lubelskiego.

W okresie potopu szwedzkiego przebywa ł na zamku Jan Kazimierz. Niestety, wojny jakie toczyła Rzeczpospolita w XVII i XVIII w., doprowadziły zamek do ruiny i likwidacji. Na jego miejscu wzniesiono w XIX w. więzienie, którego mury są dzisiaj użytkowane przez Muzeum Lubelskie.

 

Przystanek 2.
Miejsce związane z życiem i działalnością "Widzącego z Lublina",

na Podzamczu, na terenie zlikwidowanej przez hitlerowców dzielnicy żydowskiej, przy nieistniejącej obecnie ul. Szerokiej. Tu, pod numerem 28, stał dom Jakuba Izaaka Horowica-Szternfelda (1745-1815) zw. Widzącym za względu na dar jasnowidzenia i przepowiadania przyszłości, religijnego reformatora żydowskiego, współtwórcy chasydyzmu w Królestwie Polskim.

Do jego domu i bożnicy pielgrzymowa ły ogromne rzesze wiernych, przyciągane wielkim autorytetem cadyka, co przysparzało popularności również Lublinowi. Dzisiaj jego grób, znajdujący się na Starym Kirkucie, odwiedzają Żydzi z całego świata.

Przystanek 3.
Stancja Józefa Ignacego Kraszewskiego,

przy ul. Grodzkiej 24 na Starym Mieście. W kamienicy, ozdobionej sgraffitowym portretem pisarza, mieszkał - jako uczeń Wojewódzkiej Szkoły Lubelskiej - przyszły najpłodniejszy pisarz świata, autor kilkuset powieści historycznych, m.in. Starej baśni.

Młody Kraszewski był wprawdzie krótko w Lublinie, jednakże zapamiętane przez niego budowle, zaułki i przedmieścia stały się tłem akcji i wątków kilku powieści: m.in.: Ostatni z Siekierzyńskich, Morituri, Pan Walery i Maleparta.

Warto wiedzieć, że J. I. Kraszewski (1812-87) spędził dzieciństwo w Romano-wie na lubelskim Podlasiu, w szlacheckoziemiańskim dworze dziadków, gdzie znajduje się jego muzeum biograficzne.

 

Przystanek 4.
Dom przy ul. Grodzkiej 7,

w którym urodził się Wincenty Ferreriusz Pol (1807-1872), spolonizowany syn Niemca w służbie austriackiej, wybitny polski patriota, uczestnik powstania listopadowego, odznaczony Krzyżem "Virtuti Militari", poeta, profesor pierwszej na ziemiach polskich katedry geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Wincenty Pol był preojczystej, a przede wszystkim polskich gór, od Tatr po Karpaty Wschodnie, autorem zbioru wierszy Pieśń o ziemi naszej (1843 r.).

Jego postawę patriotyczn ą i obywatelską docenili mieszkańcy Lublina, ofiarowując poecie w 1858 r., rodzinny niegdyś dwór na Firlejowszczyźnie, przeniesiony w l. 1969-72 na ul. Kalinowszczyzna 13, gdzie znajduje się obecnie Muzeum Wincentego Pola - Oddział Muzeum Lubelskiego.

Przystanek 5.
Stancja ks. Stefana Wyszyńskiego,

znajdująca się w kamienicy przy ul. Archidiakońskiej 7, gdzie w latach 1925-29 mieszkał w czasie studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim przyszły Prymas Tysiąclecia.

Na tablicy z brązu znajduje się okolicznościowa informacja z pięknymi słowami Jana Paw ła II: Niech pamięć o ks. Prymasie będzie zawsze źródłem odnowy dla Kościo ła w Polsce i dla Narodu Polskiego.

Ks. Stefan Wyszyński przebywał w czasie okupacji w Laskach k. Warszawy oraz w pałacu Zamoyskich w Koz- łówce na Lubelszczyźnie.


W l. 1946-48 był biskupem - ordynariuszem diecezji lubelskiej. Ten fakt upamiętnia epitafium w Archikatedrze Lubelskiej oraz pomnik przedstawiający Jego postać, stojący na terenie Kurii Metropolitalnej przy ul. Prymasa Stefana Wyszyńskiego (patrz również przyst. 16).

 

 

Przystanek 6.
Muzeum Literackie im. Józefa Czechowicza,

przy ul. Złotej 3, w kamienicy będącej uprzednio własnością zasłużonego dla Lublina Jana Riabinina (1872-1942), historyka, archiwisty, autora cennych prac z dziejów miasta. Muzeum upamiętnia i popularyzuje życie i twórczość znanych lubelskich pisarzy i poetów: Józefa Czechowicza, Konrada Bielskiego, Józefa Łobodowskiego, Kazimierza Andrzeja Jaworskiego, Antoniego Madeja i wielu innych.

Najwybitniejszym z nich był Józef Czechowicz (1903- 39), uważany za jednego z największych polskich poetów XX w. W jego 6 wierszach, jak np. w Poemacie o mieście Lublinie, zawarty jest magiczny klimat i uroda przedwojennego miasta.

Z ulicy Dominikańskiej śpiew chóru: dziewczęta chwalą Marię. Z Archidiakońskiej do wtóru samotnych skrzypiec arie ... Ten awangardowy poeta, lublinianin z urodzenia, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r., zginął od niemieckiej bomby w pobliżu Placu Litewskiego, w pełni sił twórczych (patrz przyst. 12).

W domu przy ul. Złotej 2 mieszkała Franciszka Arnsztajnowa, działaczka niepodległościowa, współzałożycielka - wraz z J. Czechowiczem - Oddziału Związku Literatów Polskich w Lublinie, również współautorka wydanego z poetą zbiorku poezji "Stare kamienie", poświęconego Staremu Miastu.

 

Przystanek 7.
Kamienice na Rynku Starego Miasta

były świadkiem narodzin i twórczości wielu znakomitych lublinian. Postacie sławnych poetów upamiętniają sgraffitowe medaliony na fasadzie kamienicy Konopniców (Rynek 2):
- Sebastiana Klonowica "Acernusa" (1545-1602), poetę, burmistrza i rajcę, autora "promujących" Lublin poematów Pholitron, Roxolania, krajoznawczo- obyczajowego przewodnika Flis, krytyczno-obyczajowego Worek Judaszów czy epitafium na śmierć Jana Kochanowskiego Żale nagrobne;
- Biernata z Lublina, zwanego ojcem piśmiennictwa polskiego, autora modlitewnika Raj duszny - pierwszej wydanej po polsku książki (1513 r.);
- Jana Kochanowskiego (1530-1584), najwybitniejszego poety polskiego Odrodzenia, dworzanina i sekretarza królewskiego, piewcy różnych wydarzeń historycznych mających miejsce w Lublinie; zmarł tu, zasłabnąwszy podczas sesji Trybunału Koronnego (patrz przyst. 10);
- Wincentego Pola (patrz przyst. 4).

W kamienicy Rynek 3 urodził się wybitny aktor i reżyser Aleksander Zelwerowicz (1877-1955).

Na fasadzie kamienicy Rynek 16, na wysokości I piętra, widnieje wizerunek Jana z Lublina, XVI-wiecznego zakonnika i organisty z klasztoru kanoników regularnych w Kraśniku, który opracował tabulaturę organową (Tabulatura Joannis de Lyublyn), największe dzieło tego rodzaju w Europie, zawierające kompozycje anonimowe oraz mistrzów polskich, włoskich, francuskich i niderlandzkich; dzięki niemu ok. 500 utworów muzycznych zostało ocalonych od zapomnienia i stało się dziedzictwem ludzkości.

W kamienicy Rynek 17, w domu rodzinnym przyszedł na świat w 1835 roku Henryk Wieniawski, genialny kompozytor i skrzypek-wirtuoz (patrz przyst. 14), tu także urodził się Ignacy Baranowski (1833-1919), profesor Szkoły Głównej i Uniwersytetu Warszawskiego, wybitny patriota, lekarz, filantrop i społecznik, ofiarodawca swego cennego księgozbioru na rzecz Biblioteki Publicznej im Hieronima Łopacińskiego, pierwowzór szlachetnej postaci Doktora w Anielce Bolesława Prusa.

 

Przystanek 8.
Szkoła im. Augusta i Juliusza Vetterów,

przy ul. Bernardyńskiej 14, ufundowana przez znanych lubelskich przemys łowców, społeczników i mecenasów kultury, będących ewangelikami.
Piękny neogotycki gmach funkcjonuje do dzisiaj jako zespół kilku szkół zawodowych i policealnych (patrz Szlak Wielokulturowy).

 

Przystanek 9.
Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego,

przy ul. Narutowicza 4, zajmująca dwie oficyny popijarskie z XVII w. i łączący je gmach, wybudowany w l. 1936-39, powstała z inicjatywy Towarzystwa Biblioteki Publicznej, po tragicznej śmierci H. Łopacińskiego (1860-1906), w oparciu o bogatą kolekcję książek i starodruków zmarłego. Patron Biblioteki należy do najwybitniejszych i najbardziej zasłużonych lublinian. Jako człowiek dobrze wykształcony, nauczyciel, etnograf, badacz przeszłości, kolekcjoner, językoznawca, bibliofil, współautor wraz z Marią Ronikierową Ilustrowanego przewodnika po Lublinie, wydanego w 1901 r. a także inicjator powołanego do życia w 1906 r. Muzeum Lubelskiego, oddał nieocenione zasługi naszemu miastu, co miało bardzo znaczący wpływ kulturotwórczy i patriotyczny u progu rodz ącej się niepodległości Polski.

 

 

Przystanek 10.
Pomnik Jana Kochanowskiego,

przy ul. Narutowicza, obok kościoła pw. MB Zwycięskiej, autorstwa Franciszka Strynkiewicza, postawiony pierwotnie w 1931 r. przed Trybuna łem Koronnym na Starym Mieście, na 400- lecie urodzin poety. Wybitny poeta polski (1530- 84) gościł często w Lublinie, szczególnie jako dworzanin wojewody lubelskiego Jana Firleja, zaś będąc sekretarzem królewskim obserwował hołd lenny złożony w Lublinie królowi Zygmuntowi Augustowi 19 lipca 1569 r. przez pruskiego księcia Albrechta Hohenzollerna. Kochanowski wniósł duży wkład w przygotowanie sejmu w Lublinie, który zaowocował zawarciem Unii Polsko-Litewskiej. Wydarzenia te opiewał w swoich poematach. Z tych m. in. powodów hitlerowcy polecili zniszczyć pomnik, który na szczęście ukryli polscy patrioci: inż. H. Zamorowski z Urzędu Miasta i kamieniarz S. Lis. W 1951 roku wydobyty z ukrycia obelisk ustawiono na nowym miejscu.

Przystanek 11.
Dawna Szkoła Wojewódzka Lubelska, przy ul. Narutowicza 12,

ob. siedziba Instytutu Pedagogiki UMCS, wzniesiona została w latach 1857-59 staraniem dyrektora placówki - Józefa Skłodowskiego (1804-82), cenionego pedagoga i patrioty, dziadka Marii Skłodowskiej-Curie, późniejszej noblistki i patronki uniwersytetu w Lublinie (patrz. przyst. 16). Jego uczniami byli znakomici późniejsi twórcy: Aleksander Głowacki (Bolesław Prus), wybitny prozaik, autor Notatek z Lublina - kroniki życia kulturalnego i społecznego czy powieści Lalka, w której znajdują się również wątki lubelskie;

Aleksander Świętochowski - znany powieściopisarz i redaktor; Julian Ochorowicz - pierwowzór Ochockiego w Lalce - filozof, psycholog (autor dzieła pt. Psychologia - pedagogika - etyka), jednocześnie poeta (ps. Julian Mohort); Aleksander Jaworowski - lubelski lekarz i społecznik.

Wszyscy ukończyli szkołę w 1866 r. - w ostatnim roku nauczania w języku polskim, zanim nie zakazał tego carski zaborca.

W czasie działalności gimnazjum rosyjskiego jego uczniem był Tadeusz Gałecki (1871-1937), zesłaniec syberyjski, członek PPS, legionista, prozaik i publicysta, tworzący pod znanym pseudonimem Andrzej Strug, autor powieści Dzieje jednego pocisku i Pokolenie Marka Świdy. Przy ul. Krakowskie Przedmieście 25 zachował się dom, w którym narodził się T. Gałecki, natomiast rodzinny dworek Gałeckich znajduje się w dzielnicy Konstantynów.

 

Przystanek 12.
Pomnik Józefa Czechowicza,

przy placu jego imienia przylegającym do Krakowskiego Przedmieścia, vis a vis Placu Litewskiego. Granitowy monument, autorstwa Tadeusza Skwarczyńskiego, wykonany został w 30-tą rocznicę śmierci poety, który tu zginął 9 września 1939 r. od niemieckiej bomby lotniczej.

Czechowicz był nie tylko znakomitym poetą i prozaikiem, niezrównanym piewcą Lublina oraz lubelskiej sielankowej wsi i prowincji, ale też żołnierzem i uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej, pedagogiem, działaczem Związku Nauczycielstwa Polskiego, redaktorem pism dla dzieci: Płomyczek i Płomyk, współzałożycielem Kuriera Lubelskiego (patrz przyst. 6).

 

 

Przystanek 13.
Dom rodzinny błogosławionej Kazimiery Wołowskiej,

przy ul. Krakowskie Przedmieście 62. Na bocznej ścianie domu umieszczona jest tablica z brązu, która informuje czytającego o tej ofiarnej służebnicy Boga i ludzi: W tym domu, 12.10.1879 r. urodziła się Kazimiera Wołowska, błogosławiona s. Marta od Jezusa Niepokalanka.

Śmierć męczeńską poniosła z rąk niemieckiego okupanta 19.12.1942 r. w Słonimiu za ratowanie Żydów oraz działalność patriotyczną i charytatywną.

Beatyfikowana przez Papieża Jana Pawła II 13.06.1999 r. w Warszawie, wśród 108 męczenników II wojny światowej. Anno Domini 2003.

 

 

Przystanek 14.
Pomnik Henryka Wieniawskiego (1835-1880),

stojący przed Filharmonią Lubelską im. H. Wieniawskiego, przy ul. Skłodowskiej, autorstwa J. Pastwy; poświęcony jest, urodzonemu w Lublinie przy ul. Rynek 17, kompozytorowi i wirtuozowi skrzypiec, którego sława rozpowszechniła się na całym kontynencie europejskim a także w Stanach Zjednoczonych.

Początkowo koncertował z bratem Józefem - wybitnym pianistą - występując m. in. w Warszawie, Lublinie, Rosji, Wiedniu, Krakowie, Gdańsku, w Niemczech, a następnie grał wspólnie z Antonim Rubinsteinem i Alfredem Piattim. W 1860 r. dał koncert w Lublinie z okazji wystawy rolniczej.

W ciągu 8 miesięcy 1872-73 r. wystąpił na 215 koncertach w USA, odnosząc ogromne sukcesy. Przez następne lata grał w całej Europie. Za swój talent i pracę uzyskał szereg nagród, wyróżnień a także wysokie odznaczenia państwowe w wielu krajach.

Był więc ambasadorem kultury polskiej i obywatelem świata, co w okresie utraty przez Polskę niepodległości miało duże znaczenie polityczne. Pomnik stoi w pobliżu Filharmonii Lubelskiej, której patronuje Wieniawski. Również Towarzystwo Muzyczne w Lublinie nosi jego imię. Obie instytucje są organizatorami Międzynarodowych i Ogólnopolskich Konkursów Młodych Skrzypków, promujących - zarówno H. Wieniawskiego jak i nasze miasto.

 

 

Przystanek 15.
Pomnik Jana Pawła II i Prymasa Tysiąclecia Stefana Wyszyńskiego,

na dziedzińcu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, poświęcony jest Dwóm Wielkim Polakom, których działalność naukowo-dydaktyczna a także duszpasterska związana była z Lublinem i KUL. Ks. Stefan Wyszyński, mieszkając na stancji w Lublinie w l. 1925-29 (patrz przyst. 5) studiował na KUL i tu uzyskał stopień doktorski. Będąc biskupem ordynariuszem diecezji lubelskiej w l. 1946-48, pełnił jednocześnie obowiązki kanclerza Uczelni. Ks. Kardynał Karol Wojtyła, doktor nauk a później profesor, wykładał - w Katedrze Etyki - od 1954 r. aż do wyboru na Stolicę Piotrową w dniu 16 października 1978 r. Przez 24 lata przyjeżdżał z Krakowa na zajęcia ze studentami, uprawiał także szeroką działalność naukową i społeczną, wykraczaj ącą swym zasięgiem poza Uczelnię. Jako Jan Paweł II złożył całodniową wizytę papieską w Lublinie a także w lubelskiej Alma Mater w dn. 9 czerwca 1987 r.

Postacie Obu Rodaków uwiecznione są na cokole pomnika przez artystę rzeźbiarza prof. Jerzego Jarnuszkiewicza w "ojcowsko-synowskim" uścisku, jaki znamy ze wzruszającego spotkania Prymasa i Papieża podczas mszy pontyfikalnej. Katolicki Uniwersytet Lubelski powstał w 1918 r. z inicjatywy księdza Idziego Radziszewskiego, w dawnym zespole klasztornym dominikanów obserwantów, który zaborcy austriaccy i rosyjscy przekształcili w koszary wojskowe.


Przystanek 16.
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej, patronki Uniwersytetu,

stoi na placu jej imienia, który otaczają najważniejsze budynki dydaktycznoadministracyjne. Pomnik Marii Skłodowskiej-Curie, autorstwa Mariana Koniecznego, ods łonięto z okazji stulecia urodzin uczonej (1867-1934), która była rodzinnie związana z Lublinem i Lubelszczyzną. Jej dziadkiem był Józef Skłodowski, dyrektor Szkoły Wojewódzkiej Lubelskiej (patrz przyst. 11); jego brat Jan był sędzią w Opolu Lub., zaś syn Jana - również Jan - dzierżawił majątek ziemski w Kamionce k. Lubartowa. Stryj Marii, Zdzisław Skłodowski, będąc adiutantem pułkownika Marcina Borelowskiego- Lelewela, walczył na Lubelszczyźnie podczas Powstania Styczniowego. Maria spędzała wakacje, przyjeżdżając z Warszawy, u stryja Ksawerego, dzierżawcy majątku w Zawieprzycach. W 1930 r. odwiedziła Lublin i pozostawi ła autograf w księdze pamiątkowej w katedrze.

Życie i działalność naukowa Patronki Uczelni jest niedościgłym wzorem nie tylko dla polskich środowisk naukowych. Maria, będąc absolwentką Sorbony i jej pracownikiem, osiągnęła światową sławę publikując rewelacyjne wyniki długoletnich badań nad promieniotwórczością pierwiastków. Jako odkrywczyni plutonu i radu otrzymała dwukrotnie nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki i chemii: w 1903 r. wraz z mężem Piotrem i w 1911 r. indywidualnie. Ich córka Irena Joliot-Curie, wraz z mężem Fryderykiem, została wyróżniona w 1950 r. honorowym doktoratem UMCS.

 

Tekst: Marta Denys i Stanisław Turski
Zdjęcia: Stanisław Turski i Piotr Maciuk
Oprac. graficzne: Grzegorz Jaworski