Trybunał Koronny

Rynek 1, Lublin

Trybunał Koronny, dawny Stary Ratusz znajduje się w centrum rynku Starego Miasta. Miejsce na budowę ratusza zostało wyznaczone po nadaniu Lublinowi praw miejskich 15.VIII.1317 r. Po obu stronach Trybunał otaczają krzywolinijne uliczki, odzwierciedlające przebieg dawnych wałów chroniących przedlokacyjne miasto. W miejscu pierwszego drewnianego ratusza około 1389 roku powstał gotycki gmach murowany, wielokrotnie przebudowywany. Około połowy XVI wieku otrzymał szatę renesansową („ku ozdobie miasta i pożytkowi ogólnemu”). Na pierwsze piętro prowadziły zewnęrzne schody. Bryła ratusza nawiązywała do ówczesnych ratuszy w Tarnowie czy Sandomierzu. Ratusz otoczony był licznymi straganami, gdzie handlowali lubelscy kupcy. Po wielkim pożarze miasta, który podczas nocy majowej 1575 roku ogarnął całe miasto, nastąpiła intensywna odbudowa w stylu renesansowym. Po szybkiej odbudowie ratusza umieszczono w nim siedzibę najwyższej instancji sądowej – Trybunału Koronnego, ustanowionego przez króla Stefana Batorego. Dla szlachty małopolskiej sądy trybunalskie odbywały się w Lublinie, dla wielkopolskiej w Piotrkowie Trybunalskim. Pierwsza sesja trybunalska odbyła się w Lublinie w 1579 r. Sądy trybunalskie sprawowane były przez 6 miesięcy, od pierwszego poniedziałku po niedzieli przewodniej do wigilii św. Tomasza. Na czele Trybunału stał wyznaczony przez króla marszałek i prezydent – prałat. Ten ostatni przewodził procesom, w których oskarżone były osoby duchowne.
Jednym z prezydentów lubelskiego Trybunału był biskup Ignacy Krasicki, który objął swoją funkcję w 1765 roku. Podczas sądów trybunalskich władze miejskie przenosiły się z ratusza do kamienicy na ul. Archidiakońskiej 7, zwanej „Małym Ratuszkiem”.

W latach 80-tych XVII wieku rozpoczęto barokową przebudowę gmachu Trybunału Koronnego. Budynek nadbudowano o drugie piętro i przebudowano wieżę. Wygląd ratusza -trybunału z tego okresu możemy zobaczyć na obrazie Pożar miasta Lublina w 1719 roku, eksponowanym w kaplicy Szaniawskich w kościele oo. Dominikanów.
Decydującej przebudowy gmachu Trybunału Koronnego dokonał w latach 1781-1787
Dominik Merlini, nadworny architekt króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Obiekt otrzymał klasycystyczny kształt. Po rozbudowie całego obiektu, wykończono drugie piętro. Powierzchnia Trybunału Koronnego powiększona została dwukrotnie w stosunku do pierwotnej.

W okresie, gdy budynek pełnił funkcję ratusza, rajcy miejscy wykorzystywali podziemia do handlowania piwem. Po ustanowieniu Trybunału Koronnego, podziemia przeznaczone były na izby więzienne i katownię. W XVIII wieku wieku na parterze znajdowały się kolejno : skarbiec, kordegarda, apteka, sklepy i waga miejska. Na pierwszym piętrze, w dawnych salach Rady Miejskiej, po 1579 znajdowały się : obszerna sień, sala Sądów Trybunalskich, doskonale zdobiona, ze słynącym cudami Krzyżem Trybunalskim, fundacji Jana Zamojskiego, sala „ustępowa”, gdzie gromadzili się członkowie Trybunału oraz kaplica. Ukończone drugie piętro przeznaczone zostało na posiedzenia sesji Trybunału Ziemskiego.
Obecnie w gmachu Trybunału mieści się Urząd Stanu Cywilnego. W danej sali Sądów Trybunalskich odbywają się koncerty kameralne, wykłady i uroczyste spotkania.